Για πολλούς αναγνώστες, η πρώτη συνάντηση με το περίφημο «παλάτι της μνήμης» δεν έγινε μέσα από βιβλία ψυχολογίας ή αρχαία συγγράμματα, αλλά μέσα από τις σκοτεινές σελίδες του μυθιστορήματος «Χάνιμπαλ» του Τόμας Χάρις, που κυκλοφόρησε το 1999. Εκεί, ο ιδιοφυής και αινιγματικός Χάνιμπαλ Λέκτερ περιγράφεται να περιπλανιέται σε ένα απέραντο νοητικό ανάκτορο, ένα εσωτερικό σύμπαν γεμάτο αίθουσες, διαδρόμους και κρυμμένα δωμάτια όπου φυλάσσει αναμνήσεις, γνώσεις και εμπειρίες με σχεδόν υπεράνθρωπη ακρίβεια. Η εικόνα μοιάζει με λογοτεχνική επινόηση· όμως η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή. Το «παλάτι της μνήμης» δεν αποτελεί αποκύημα φαντασίας. Είναι μια πραγματική τεχνική απομνημόνευσης που χρησιμοποιείται εδώ και περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Μερικοί άνθρωποι μπορούν να απομνημονεύσουν μια ανακατεμένη τράπουλα 52 φύλλων στον χρόνο που χρειάζεται για να διαβάσεις αυτή την πρόταση. Δεν γεννήθηκαν με αυτή την ικανότητα. Οι εγκεφαλικές απεικονίσεις δείχνουν ότι η μνήμη τους δεν είναι μεγαλύτερη από τη δική σου. Αυτό που έμαθαν είναι ένα τέχνασμα ηλικίας 2.500 ετών, το οποίο υπερδιπλασίασε την ικανότητα ανάκλησης πληροφοριών σε συνηθισμένους ανθρώπους.
Το τέχνασμα είναι απλό. Ονομάζεται «παλάτι της μνήμης». Διαλέγεις έναν χώρο που γνωρίζεις απ’ έξω κι ανακατωτά, όπως το ίδιο σου το σπίτι, και τον διατρέχεις νοερά. Σε κάθε σημείο —την εξώπορτα, τον καναπέ, τον νεροχύτη της κουζίνας— τοποθετείς με τη φαντασία σου κάτι που θέλεις να θυμάσαι. Όσο πιο παράξενη ή ζωντανή είναι η εικόνα, τόσο πιο εύκολα χαράζεται στη μνήμη. Όταν θελήσεις αργότερα να ανακαλέσεις τις πληροφορίες, κάνεις την ίδια νοητική διαδρομή και τις συλλέγεις μία προς μία από τα σημεία όπου τις είχες τοποθετήσει. Ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να συγκρατήσει ασύνδετα δεδομένα, αλλά είναι εξαιρετικά ικανός να θυμάται χώρους και διαδρομές· έτσι οι πληροφορίες «κρύβονται» μέσα σε ένα οικείο περιβάλλον.
Η μέθοδος αυτή ανάγεται στην αρχαία Ελλάδα. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ποιητής Σιμωνίδης βγήκε για λίγο από μια αίθουσα συμποσίου λίγο πριν καταρρεύσει η στέγη της. Αποδείχθηκε ο μόνος που μπορούσε να αναγνωρίσει όλους όσοι βρίσκονταν μέσα, επειδή θυμόταν ακριβώς πού καθόταν ο καθένας. Τότε συνειδητοποίησε κάτι θεμελιώδες: οι άνθρωποι θυμούνται τους τόπους πολύ καλύτερα απ’ ό,τι θυμούνται μεμονωμένα γεγονότα. Από τότε η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται αδιάλειπτα. Ο Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός Κικέρων βασιζόταν σε αυτήν για να εκφωνεί πολύωρους λόγους χωρίς να χρειάζεται ούτε μία σημείωση.
Οι επιστήμονες εξέτασαν τη μέθοδο πειραματικά. Το 2003, μια έρευνα κατέγραψε τη λειτουργία του εγκεφάλου μερικών από τους κορυφαίους αθλητές μνήμης στον κόσμο. Οι ερευνητές αναζητούσαν κάποιο ιδιαίτερο πλεονέκτημα: μεγαλύτερη μνήμη, υψηλότερη νοημοσύνη, οτιδήποτε θα μπορούσε να εξηγήσει τις επιδόσεις τους. Δεν βρήκαν τίποτε τέτοιο. Επρόκειτο για ανθρώπους με απολύτως φυσιολογικούς εγκεφάλους και συνηθισμένο επίπεδο νοητικών ικανοτήτων. Η διαφορά βρισκόταν αποκλειστικά στις τεχνικές που χρησιμοποιούσαν.
Το 2017, μια ερευνητική ομάδα στην Ολλανδία θέλησε να διαπιστώσει αν η μέθοδος μπορούσε να διδαχθεί σε ανθρώπους χωρίς προηγούμενη εμπειρία. Οι συμμετέχοντες εξασκούνταν στο «παλάτι της μνήμης» για μισή ώρα την ημέρα επί έξι εβδομάδες. Σε μια δοκιμασία με 72 τυχαίες λέξεις, ο μέσος αριθμός λέξεων που θυμούνταν αυξήθηκε από περίπου 26 σε 62. Η επίδοσή τους δηλαδή υπερδιπλασιάστηκε. Τέσσερις μήνες αργότερα, χωρίς επιπλέον εξάσκηση, οι επιδόσεις παρέμεναν υψηλές. Επιπλέον, οι απεικονίσεις του εγκεφάλου τους άρχισαν να παρουσιάζουν πρότυπα παρόμοια με εκείνα των πρωταθλητών μνήμης.
Η τεχνική αυτή δεν μετατρέπει κανέναν σε ιδιοφυΐα. Είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική για λίστες, ακολουθίες βημάτων και πληροφορίες που έχουν συγκεκριμένη σειρά, αλλά δυσκολεύεται να αποδώσει το ίδιο καλά σε αφηρημένες έννοιες που δεν μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε εικόνες. Παρ’ όλα αυτά, το βασικό συμπέρασμα παραμένει εντυπωσιακό. Οι άνθρωποι που επιτυγχάνουν τέτοια μνημονικά κατορθώματα συνήθως δεν διαθέτουν κάποιο έμφυτο χάρισμα· απλώς έμαθαν να περιηγούνται νοερά σε έναν γνώριμο χώρο. Ξεκίνησαν από το ίδιο ακριβώς σημείο όπου βρίσκεσαι κι εσύ σήμερα. Αυτό που χωρίζει μια συνηθισμένη μνήμη από μια εξαιρετικά αποτελεσματική είναι, συχνά, λίγες εβδομάδες εξάσκησης σε μια τεχνική παλαιότερη ακόμη και από την εφεύρεση της τυπογραφίας.
Στη δημοφιλή πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο υπάρχει ένα πολύ εύληπτο και ενδιαφέρον βίντεο, όπου ο Απόστολος Δοξιάδης εξηγεί και παρουσιάζει την αρχαία ρητορική τεχνική απομνημόνευσης του Σιμωνίδη
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου