Η επιστολή του Νιλς Μπορ προς τον Ουίνστον Τσώρτσιλ

           

Η επιστολή του Νιλς Μπορ προς τον Ουίνστον Τσώρτσιλ το 1944, στην οποία του εξηγούσε την κλίμακα του Σχεδίου Μανχάταν.

Προς τον Αξιότιμο Γουίνστον Σ. Τσώρτσιλ 

Κύριε, 

  Σύμφωνα με την ευγενική άδειά σας, έχω την τιμή να σας αποστείλω μια σύντομη αναφορά για τις εντυπώσεις μου από το μεγάλο αγγλοαμερικανικό εγχείρημα, στο επιστημονικό σκέλος του οποίου μου δόθηκε η ευκαιρία να συμμετάσχω μαζί με τους Βρετανούς συναδέλφους μου. 

  Οι αρχές πάνω στις οποίες μπορεί να απελευθερωθεί, για πρακτική χρήση, η τεράστια ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στους πυρήνες των ατόμων είχαν ήδη διαμορφωθεί σε γενικές γραμμές πριν από τον πόλεμο, ως αποτέλεσμα διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας, και είναι γνωστές στους φυσικούς σε όλο τον κόσμο. 

  Ωστόσο, δεν ήταν καθόλου βέβαιο αν ένα τέτοιο εγχείρημα ξεπερνούσε τις ανθρώπινες δυνατότητες. Γι’ αυτό και αποτέλεσε για μένα αποκάλυψη, όταν έφτασα στην Αγγλία τον περασμένο Οκτώβριο, να διαπιστώσω με πόσο θάρρος και διορατικότητα είχε ξεκινήσει αυτή η προσπάθεια και σε πόσο προχωρημένο στάδιο είχε ήδη φτάσει. 

  Πράγματι, αυτό που μέχρι πριν λίγα χρόνια θα φάνταζε σαν ένα φανταστικό όνειρο, σήμερα υλοποιείται σε μεγάλα εργαστήρια και τεράστιες εγκαταστάσεις παραγωγής, που έχουν ανεγερθεί μυστικά σε απομονωμένες περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών. Εκεί, μια μεγαλύτερη από ποτέ ομάδα φυσικών που έχει συγκεντρωθεί για έναν κοινό σκοπό, συνεργάζεται στενά με έναν ολόκληρο στρατό μηχανικών και τεχνικών.

   Μαζί προετοιμάζουν νέα υλικά με τεράστιο ενεργειακό δυναμικό και αναπτύσσουν ευφυείς μεθόδους για την πιο αποτελεσματική αξιοποίησή τους. Για όποιον έχει την ευκαιρία να δει από κοντά τον προηγμένο εργαστηριακό εξοπλισμό και τα γιγαντιαία μηχανήματα παραγωγής, πρόκειται για μια αξέχαστη εμπειρία, την οποία τα λόγια δύσκολα μπορούν να αποδώσουν. Για μένα ήταν επίσης ιδιαίτερη χαρά να διαπιστώσω την αρμονική και ενθουσιώδη συνεργασία ανάμεσα στους Βρετανούς και τους Αμερικανούς συναδέλφους.

  Κατά την αναχώρησή μου, μάλιστα, οι επικεφαλής της αμερικανικής οργάνωσης μου ζήτησαν να σας μεταφέρω την ειλικρινή εκτίμησή τους για τη βοήθεια που λαμβάνουν, σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό, από τους Βρετανούς συνεργάτες τους. Δεν θα σας κουράσω με τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά δεν μπορεί κανείς να μην συγκρίνει την κατάσταση με εκείνη των αλχημιστών παλαιότερων εποχών, που προσπαθούσαν μάταια να δημιουργήσουν χρυσό μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας. 

 Σήμερα, οι φυσικοί και οι μηχανικοί, βασισμένοι σε σταθερά επιστημονικά θεμέλια, ελέγχουν και κατευθύνουν ισχυρές αντιδράσεις μέσω των οποίων δημιουργούνται νέα υλικά, πολύ πιο πολύτιμα από τον χρυσό, άτομο προς άτομο. Οι διαδικασίες αυτές μοιάζουν με εκείνες που συνέβησαν στα πρώτα στάδια του σύμπαντος και συνεχίζουν να λαμβάνουν χώρα στο εσωτερικό των άστρων. Όλο αυτό το εγχείρημα αποτελεί, πράγματι, μια πολύ βαθύτερη παρέμβαση στη φυσική τάξη των πραγμάτων από οτιδήποτε έχει επιχειρηθεί ποτέ στο παρελθόν. Πρέπει να γίνει σαφές ότι η επιτυχία αυτής της προσπάθειας έχει ήδη δημιουργήσει μια εντελώς νέα κατάσταση όσον αφορά τις δυνατότητες της ανθρωπότητας. 

 Η βιομηχανική επανάσταση που μπορεί να ακολουθήσει τα επόμενα χρόνια είναι δύσκολο να προβλεφθεί. Το άμεσο όμως δεδομένο είναι ότι σύντομα θα καταστεί διαθέσιμο ένα όπλο καταστροφικής ισχύος, πολύ πέρα από κάθε προηγούμενη δυνατότητα ή φαντασία. Το γεγονός ότι δύο μεγάλες ελεύθερες χώρες έχουν καταφέρει να ηγηθούν στην προσπάθεια να τιθασεύσουν αυτές τις πανίσχυρες φυσικές δυνάμεις δημιουργεί μεγάλες ελπίδες για το μέλλον. Ωστόσο, η ευθύνη για τη διαχείριση αυτής της κατάστασης ανήκει αποκλειστικά στους πολιτικούς ηγέτες. 

 Οι επιστήμονες μπορούν μόνο να τους παρέχουν όλες τις απαραίτητες τεχνικές πληροφορίες που θα τους βοηθήσουν στις αποφάσεις τους. Σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να σημειωθεί ότι το εγχείρημα, όσο τεράστιο κι αν είναι, αποδείχθηκε ότι απαιτεί μικρότερη προσπάθεια από ό,τι αναμενόταν. Επιπλέον, η εξέλιξή του έχει αποκαλύψει συνεχώς νέες δυνατότητες για την ευκολότερη παραγωγή των υλικών και την ενίσχυση της αποτελεσματικότητάς τους. Τα δεδομένα αυτά έχουν προφανώς σημαντική σημασία τόσο για το ενδεχόμενο ανταγωνισμού γύρω από αυτό το τρομερό όπλο, όσο και για το ζήτημα της αποτελεσματικής διεθνούς ελέγχου του. 

 Ενδέχεται, επομένως, να επηρεάσουν την κρίση των πολιτικών ηγετών ως προς το πώς μπορεί η παρούσα ευνοϊκή συγκυρία να αξιοποιηθεί με τον καλύτερο τρόπο για την προώθηση της ελευθερίας και της παγκόσμιας ασφάλειας. Ελπίζω να μου επιτρέψετε να πω ότι φοβάμαι πως, κατά την προσωπική μας συνάντηση, ίσως να μην σας μετέφερα με ακρίβεια το περιεχόμενο της εμπιστευτικής συνομιλίας στην Ουάσιγκτον. Δεν είχα καμία πρόθεση να σχολιάσω τον τρόπο με τον οποίο έχει οργανωθεί αυτό το μεγάλο κοινό εγχείρημα από τους πολιτικούς ηγέτες. Αντίθετα, ήθελα να εκφράσω τη βαθιά πεποίθηση που συνάντησα παντού στο ταξίδι μου: ότι η ελπίδα για το μέλλον βασίζεται πάνω απ’ όλα στη στενή και ειλικρινή φιλία ανάμεσα στη Βρετανική Κοινοπολιτεία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

  Μέσα σε αυτό το πνεύμα συνεργασίας, ένας φίλος του Προέδρου, πιστεύοντας ότι το ζήτημα έχει ύψιστη σημασία για τις δύο χώρες και γνωρίζοντας ότι ερχόμουν στην Αγγλία για τεχνικές διαβουλεύσεις, μου ανέθεσε, υπό αυστηρή εμπιστευτικότητα, να σας μεταφέρω ότι ο Πρόεδρος είναι βαθιά απασχολημένος με τις τεράστιες συνέπειες αυτού του εγχειρήματος. Βλέπει σε αυτό σοβαρούς κινδύνους, αλλά και μοναδικές ευκαιρίες, και ελπίζει ότι μαζί σας θα μπορέσει να βρει τρόπους να διαχειριστεί την κατάσταση προς όφελος όλης της ανθρωπότητας. 

                                      Με βαθύ σεβασμό, Νιλς Μπορ