Για περισσότερο από έναν αιώνα, η ψυχολογία είχε μια σχετικά ξεκάθαρη απάντηση σε ένα από τα πιο διαχρονικά ερωτήματα: Τι προβλέπει καλύτερα την επιτυχία στη ζωή;
Η απάντηση ήταν το IQ.
Αν έπρεπε να προβλέψεις την ακαδημαϊκή πορεία, τις επαγγελματικές επιδόσεις ή ακόμη και το εισόδημα ενός ανθρώπου χρησιμοποιώντας μόνο έναν αριθμό, ο δείκτης νοημοσύνης ήταν η πιο ασφαλής επιλογή. Και όχι άδικα. Δεκάδες μελέτες έδειξαν ότι η γενική νοητική ικανότητα αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους προγνωστικούς παράγοντες της ανθρώπινης επίδοσης.
Κάποια στιγμή όμως, η εικόνα άρχισε να γίνεται πιο σύνθετη.
Ο ψυχολόγος Dean Simonton, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ντέιβις, πέρασε δεκαετίες μελετώντας ανθρώπους εξαιρετικής δημιουργικότητας και ιδιοφυΐας. Εξετάζοντας επιστήμονες, καλλιτέχνες, εφευρέτες και ιστορικές προσωπικότητες, παρατηρούσε επανειλημμένα το ίδιο παράδοξο.
Μέχρι ένα σημείο, το IQ αποτελούσε εξαιρετικό προγνωστικό εργαλείο. Πέρα από εκείνο το σημείο, όμως, έχανε σταδιακά τη δύναμή του.
Η ιδέα αυτή δεν ήταν εντελώς καινούργια. Ήδη από το 1967, ο ψυχολόγος J. P. Guilford είχε υποστηρίξει ότι η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι πολύ πιο πολύπλευρη από ό,τι αφήνει να εννοηθεί ένας μόνο αριθμός. Ο Simonton αφιέρωσε μεγάλο μέρος της καριέρας του εξετάζοντας αυτή ακριβώς την υπόθεση.
Τα δεδομένα έδειχναν ένα αξιοσημείωτο μοτίβο.
Το IQ προβλέπει με αξιοσημείωτη ακρίβεια την πραγματική επίδοση μέχρι περίπου το **120**. Από εκεί και πέρα, όμως, η σχέση αρχίζει να εξασθενεί.
Ένας άνθρωπος με IQ 150 δεν αποδεικνύεται συστηματικά πιο επιτυχημένος από κάποιον με IQ 125.
Με άλλα λόγια, υπάρχει ένα σημείο πέρα από το οποίο η επιπλέον γνωστική ικανότητα δεν μεταφράζεται πλέον σε αντίστοιχο πλεονέκτημα στην πραγματική ζωή.
Αυτό έρχεται σε αντίθεση με μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση της σύγχρονης κοινωνίας: ότι η νοημοσύνη λειτουργεί σαν μια ευθεία γραμμή. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνει ο δείκτης, τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η επιτυχία.
Η πραγματικότητα φαίνεται να είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Αν λοιπόν το IQ παύει να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα μετά από ένα ορισμένο επίπεδο, τότε ποια ικανότητα αναλαμβάνει τα ηνία;
Ο ψυχολόγος Robert Sternberg αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής του πορείας αναζητώντας την απάντηση. Το συμπέρασμά του συνοψίστηκε σε μια έννοια που ονόμασε πρακτική νοημοσύνη (practical intelligence).
Η πρακτική νοημοσύνη δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με τα τεστ ή τους γρίφους.
Είναι η ικανότητα να βρίσκεσαι μέσα σε μια περίπλοκη, αβέβαιη κατάσταση όπου δεν υπάρχουν σαφείς κανόνες και, παρ' όλα αυτά, να ξέρεις ποια είναι η σωστή κίνηση.
Ο Sternberg περιέγραψε ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της δεξιότητας ως σιωπηρή γνώση (tacit knowledge).
Πρόκειται για όλα εκείνα που κανείς δεν σου διδάσκει ποτέ.
Να αντιλαμβάνεσαι τι πραγματικά περιμένει ο προϊστάμενός σου χωρίς να το εκφράζει ξεκάθαρα.
Να καταλαβαίνεις πότε πρέπει να επιμείνεις σε μια διαπραγμάτευση και πότε η καλύτερη στρατηγική είναι να υποχωρήσεις.
Να αναγνωρίζεις τις άγραφες κοινωνικές ισορροπίες μιας ομάδας πριν ακόμη ειπωθεί η πρώτη λέξη.
Αυτή η γνώση δεν μεταδίδεται μέσα από βιβλία.
Χτίζεται αργά, μέσα από εμπειρίες, αποτυχίες, παρατήρηση και συνεχή προσαρμογή.
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι αυτή η δεξιότητα φαίνεται να αποτελεί κάτι διαφορετικό από τη γενική νοημοσύνη.
Σε μία από τις πιο γνωστές έρευνές του, ο Sternberg και ο συνεργάτης του Richard Wagner αξιολόγησαν στελέχη επιχειρήσεων χρησιμοποιώντας τόσο κλασικά τεστ IQ όσο και τεστ σιωπηρής γνώσης, βασισμένα σε πραγματικά επαγγελματικά διλήμματα.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.
Η σιωπηρή γνώση εξηγούσε περίπου το 32% της διαφοράς στην πραγματική επαγγελματική απόδοση των στελεχών, πέρα από ό,τι μπορούσε ήδη να προβλέψει το IQ.
Με άλλα λόγια, υπήρχε ένα σημαντικό κομμάτι της επιτυχίας που τα παραδοσιακά τεστ νοημοσύνης απλώς δεν μπορούσαν να «δουν».
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.
Η ερευνητική ομάδα του Sternberg μελέτησε αξιωματικούς του στρατού σε διαφορετικά επίπεδα διοίκησης — από διοικητές διμοιρίας μέχρι διοικητές ταγμάτων.
Και πάλι, η πρακτική γνώση αποδείχθηκε καλύτερος προγνωστικός παράγοντας της αποτελεσματικής ηγεσίας από το ίδιο το IQ.
Ίσως αυτό να μην είναι τελικά τόσο παράδοξο.
Το εκπαιδευτικό σύστημα έχει σχεδιαστεί ώστε να ανταμείβει την επίλυση σαφώς ορισμένων προβλημάτων.
Υπάρχει συγκεκριμένη ύλη.
Υπάρχει σωστή απάντηση.
Υπάρχει βαθμολογία.
Η πραγματική ζωή λειτουργεί σχεδόν αντίστροφα.
Τα περισσότερα σημαντικά προβλήματα δεν έχουν μία σωστή λύση.
Οι πληροφορίες είναι ελλιπείς.
Οι κανόνες αλλάζουν συνεχώς.
Και κανείς δεν σου λέει αν πήρες τη σωστή απόφαση παρά μόνο αφού περάσει ο χρόνος.
Εκεί ακριβώς φαίνεται να αποκτά αξία η πρακτική νοημοσύνη.
Δεν αντικαθιστά το IQ.
Το συμπληρώνει.
Βέβαια, η θεωρία του Sternberg εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις στην επιστημονική κοινότητα. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η σιωπηρή γνώση ίσως να αποτελεί απλώς μια διαφορετική έκφραση της γενικής νοημοσύνης.
Ωστόσο, παρά τις διαφωνίες για την ερμηνεία, το βασικό μοτίβο επανεμφανίζεται εδώ και δεκαετίες σε διαφορετικές μελέτες και διαφορετικά επαγγελματικά περιβάλλοντα.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν το IQ έχει σημασία.
Έχει.
Και μάλιστα μεγάλη.
Το ερώτημα είναι μέχρι ποιο σημείο.
Γιατί η νοημοσύνη μπορεί να ανοίγει την πρώτη πόρτα.
Η εμπειρία, η κρίση, η προσαρμοστικότητα και η ικανότητα να παίρνεις σωστές αποφάσεις όταν δεν υπάρχουν οδηγίες είναι εκείνες που καθορίζουν πόσο μακριά θα φτάσεις.
Ίσως τελικά αυτή να είναι και η πιο ακριβής περιγραφή του ρόλου του IQ:
Σου δίνει ένα προβάδισμα στην εκκίνηση.
Δεν μπορεί όμως, από μόνο του, να προβλέψει ποιος θα περάσει πρώτος τη γραμμή του τερματισμού.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου