Ο Norbert Wiener (1894–1964) υπήρξε ένας από τους λαμπρότερους και πιο ιδιόρρυθμους διανοητές του 20ού αιώνα: ένα παιδί-θαύμα με εξαιρετικά βαριά μυωπία, που εξελίχθηκε σε έναν από τους θεμελιωτές της Κυβερνητικής (Cybernetics) — της διεπιστημονικής μελέτης του ελέγχου και της επικοινωνίας σε ζωντανούς οργανισμούς και μηχανές. Οι ιδέες του επηρέασαν βαθιά την αυτοματοποίηση, τη θεωρία ελέγχου, την πληροφορική, τη νευροεπιστήμη και, έμμεσα, μεταγενέστερες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη.
Μορφή σχεδόν μυθική στους διαδρόμους του MIT, ο Wiener έγινε το αρχέτυπο του αφηρημένου καθηγητή: περιπλανιόταν συχνά βυθισμένος στις σκέψεις του, με το χαρακτηριστικό πούρο του, συζητώντας με εντυπωσιακή ευχέρεια για μαθηματικά, μηχανική, βιολογία, φιλοσοφία και τις λειτουργίες του ανθρώπινου νευρικού συστήματος. Η εξαιρετικά βαριά μυωπία του και η σωματική του αδεξιότητα τον είχαν δυσκολέψει ήδη από την παιδική του ηλικία.
Πίσω, όμως, από την εικόνα του πανίσχυρου μαθηματικού νου κρυβόταν ένας άνθρωπος ευάλωτος και συχνά βασανισμένος από αμφιβολίες. Στις δύο αυτοβιογραφίες του, Ex-Prodigy και I Am a Mathematician, μίλησε με ασυνήθιστη ειλικρίνεια για τις δυσκολίες της παιδικής και νεανικής του ζωής και για τη σύνθετη σχέση του με τον πατέρα του.
Το βάρος του «παιδιού-θαύματος».Ο πατέρας του, Leo Wiener, καθηγητής σλαβικών γλωσσών στο Harvard, ανέλαβε προσωπικά μεγάλο μέρος της εκπαίδευσής του και του επέβαλε ένα εξαιρετικά απαιτητικό πρόγραμμα. Ο Norbert μπήκε στο Tufts College σε ηλικία μόλις 11 ετών, αποφοίτησε στα 14 και έλαβε διδακτορικό από το Harvard στα 18. Η εκπληκτική αυτή επιτάχυνση τον έφερε από πολύ νωρίς σε έναν κόσμο ενηλίκων και συνέβαλε στην κοινωνική απομόνωση που ο ίδιος περιγράφει στις αναμνήσεις του.
Έντονη ανάγκη για επιβεβαίωση. Παρά τη διεθνή αναγνώρισή του, ο Wiener παρέμενε εξαιρετικά ευαίσθητος απέναντι στην κρίση των άλλων και συχνά αμφέβαλλε για την ποιότητα των επιτευγμάτων του. Οι βιογραφικές πηγές περιγράφουν έναν άνθρωπο που μπορούσε να μεταπηδά από εξαιρετική αυτοπεποίθηση σε βαθιά αμφισβήτηση της ίδιας του της αξίας.
Μυωπία και σωματική αδεξιότητα. Ο ίδιος έγραφε ότι η κακή όραση και ο ανεπαρκής συντονισμός των κινήσεών του συνέβαλλαν σημαντικά στην αδεξιότητά του. Από μικρός φορούσε πολύ χοντρούς φακούς, ενώ για ένα διάστημα οι γιατροί τού είχαν απαγορεύσει ακόμη και το διάβασμα, εξαιτίας της επιδείνωσης της όρασής του.
Έντονες μεταπτώσεις της διάθεσης. Μεταγενέστεροι βιογράφοι έχουν περιγράψει περιόδους βαθιάς κατάθλιψης που εναλλάσσονταν με φάσεις εξαιρετικής δημιουργικής ενεργητικότητας. Ορισμένοι έχουν υποστηρίξει ότι, αν εξεταζόταν σήμερα, ενδεχομένως να λάμβανε διάγνωση διπολικής διαταραχής. Πρόκειται, ωστόσο, για αναδρομική βιογραφική εκτίμηση και όχι για ιατρική διάγνωση που είχε δοθεί στον Wiener όσο ζούσε.
Η δραματική ρήξη με τους συνεργάτες του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ο Wiener διέκοψε απότομα τις σχέσεις του με τον Warren McCulloch, τον Walter Pitts και άλλους συνεργάτες του κύκλου της κυβερνητικής. Οι Flo Conway και Jim Siegelman υποστηρίζουν ότι σημαντικό ρόλο στη ρήξη έπαιξε η σύζυγός του, Margaret Wiener, η οποία τού μετέφερε σοβαρές κατηγορίες εναντίον του κύκλου του McCulloch. Η ερμηνεία αυτή στηρίζεται σε μεταγενέστερες οικογενειακές μαρτυρίες και συνεντεύξεις, αλλά έχει επίσης δεχθεί αμφισβητήσεις· επομένως δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται ως απολύτως βεβαιωμένο γεγονός.
Παρά τις προσωπικές του δυσκολίες, ο Wiener διέθετε μια αξιοσημείωτη ηθική ευαισθησία απέναντι στις συνέπειες της επιστήμης. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 προειδοποιούσε ότι η ταχεία εξάπλωση της αυτοματοποίησης και των μηχανών ελέγχου θα μπορούσε να προκαλέσει μαζική ανεργία, κοινωνική αναστάτωση και συγκέντρωση ισχύος, εάν η τεχνολογία αντιμετωπιζόταν αποκλειστικά ως μέσο αύξησης του κέρδους. Οι προειδοποιήσεις αυτές ακούγονται σήμερα εντυπωσιακά επίκαιρες στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Η ιδιοφυΐα και η ευθραυστότητα συνυπήρχαν στον Norbert Wiener με έναν σχεδόν παράδοξο τρόπο. Ίσως γι’ αυτό η μορφή του εξακολουθεί να γοητεύει: δεν ήταν απλώς ένας κορυφαίος μαθηματικός, αλλά ένας επιστήμονας που προσπάθησε πολύ νωρίς να απαντήσει σε ένα ερώτημα που μας απασχολεί περισσότερο από ποτέ — τι συμβαίνει όταν οι μηχανές που δημιουργούμε αρχίζουν να αποκτούν όλο και μεγαλύτερη δύναμη πάνω στον ανθρώπινο κόσμο;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου