Ας είμαστε ειλικρινείς: οι περισσότεροι από εμάς αγαπήσαμε την επιστήμη στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο επειδή, πολύ απλά, ήμασταν καλοί σε αυτήν. Φυσικά, υπήρχε και η γοητεία της κατανόησης του φυσικού κόσμου, αλλά ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας: το να πηγαίνεις καλά στα μαθήματα σήμαινε κατά βάση να ξέρεις τις σωστές απαντήσεις στα διαγωνίσματα. Και όταν ξέρεις τις απαντήσεις, νιώθεις έξυπνος. Όλα κυλούν ομαλά, ο εγωισμός σου χαϊδεύεται, μέχρι να αποφασίσεις να κάνεις το επόμενο, μοιραίο βήμα: ένα διδακτορικό.
Αυτό ακριβώς το επικό επιστημονικό σοκ περιγράφει ο Martin A. Schwartz στο δοκίμιό του, όπου εξυμνεί τη σημασία του να νιώθεις... βλάκας.
Η δικηγόρος του Χάρβαρντ που δεν άντεξε την άγνοια
Ο Schwartz ξεκινάει την αφήγησή του με μια ξεκαρδιστική —αλλά και βαθιά αληθινή— ιστορία. Συναντήθηκε μετά από χρόνια με μια παλιά του φίλη, η οποία στο παρελθόν έκανε και εκείνη διδακτορικό στις θετικές επιστήμες. Ήταν, σύμφωνα με τον ίδιο, από τους πιο έξυπνους ανθρώπους που γνώριζε. Κι όμως, κάποια στιγμή τα παράτησε, πήγε στη Νομική του Χάρβαρντ και κατέληξε υψηλόβαθμη δικηγόρος σε μια μεγάλη περιβαλλοντική οργάνωση.
Όταν η κουβέντα έφτασε στο γιατί παράτησε το μεταπτυχιακό της, εκείνη του έδωσε την πιο αφοπλιστική απάντηση: επειδή την έκανε να νιώθει βλάκας!. Μετά από μερικά χρόνια όπου ξυπνούσε κάθε μέρα νιώθοντας χαζή, αποφάσισε απλώς ότι ήταν έτοιμη να ασχοληθεί με κάτι άλλο.
Ο Schwartz σοκαρίστηκε αρχικά. Αυτή η φράση τριβέλιζε το μυαλό του, μέχρι που την επόμενη μέρα του ήρθε η επιφοίτηση: *Μα κι εμένα η επιστήμη με κάνει να νιώθω βλάκας! Απλά το έχω συνηθίσει τόσο πολύ, που πλέον ψάχνω ενεργά νέες ευκαιρίες για να νιώσω έτσι. Δεν θα ήξερα τι να κάνω χωρίς αυτό το συναίσθημα!*.
Το σύνδρομο του Νομπελίστα και η βουτιά στο κενό
Το να κάνεις πρωτογενή έρευνα είναι ένα εντελώς διαφορετικό "άθλημα" από το να δίνεις εξετάσεις. Ξαφνικά, δεν υπάρχει διδακτέα ύλη. Πρέπει να βρεις εσύ τις ερωτήσεις που θα οδηγήσουν σε σημαντικές ανακαλύψεις, να σχεδιάσεις πειράματα, να προβλέψεις τα προβλήματα και, αν αποτύχεις, να βρεις λύσεις ολομόναχος.
Ο συγγραφέας θυμάται τον εαυτό του ως έναν απελπισμένο τριτοετή διδακτορικό φοιτητή, να βασανίζει τους καθηγητές του τμήματός του. Κάποια μέρα, πήγε να ζητήσει τα φώτα του Henry Taube —ενός καθηγητή που, παρεμπιπτόντως, δύο χρόνια μετά κέρδισε το βραβείο Νόμπελ. Ο Schwartz είχε υπολογίσει (συντηρητικά) ότι ο Taube ήξερε περίπου 1000 φορές περισσότερα από τον ίδιο. Αν λοιπόν δεν είχε ο Taube την απάντηση, δεν την είχε κανείς.
Η απάντηση του μελλοντικού Νομπελίστα στο πρόβλημα; Του είπε ξεκάθαρα ότι δεν ήξερε πώς να το λύσει!.
Εκείνη τη στιγμή ο Schwartz "είδε το φως": αν δεν το ήξερε ο Taube, τότε δεν το ήξερε απολύτως κανείς. Γι' αυτό ακριβώς λεγόταν "ερευνητικό πρόβλημα" και ήταν δική του ευθύνη να το λύσει!. Μέσα σε λίγες μέρες, απλώς δοκιμάζοντας διάφορα πράγματα, το έλυσε. Η μεγάλη αποκάλυψη ήταν ότι η άγνοιά μας δεν είναι απλώς τεράστια, αλλά για πρακτικούς λόγους, άπειρη. Και αυτή η συνειδητοποίηση δεν ήταν αποθαρρυντική, αλλά απίστευτα απελευθερωτική!. Αν η άγνοια είναι άπειρη, το μόνο που μας μένει να κάνουμε είναι να παλέψουμε μέσα στις λάσπες της όσο καλύτερα μπορούμε.
Τα Πανεπιστήμια κάνουν λάθος: Η τέχνη της "Παραγωγικής Βλακείας"
Ο Schwartz ρίχνει τα βέλη του στα διδακτορικά προγράμματα, υποστηρίζοντας ότι αδικούν τους φοιτητές με δύο τρόπους.
Πρώτον, δεν τους προετοιμάζουν για το πόσο απίστευτα, εξωφρενικά δύσκολη είναι η έρευνα. Είναι πολύ πιο δύσκολη από το να περνάς τα πιο απαιτητικά μαθήματα, γιατί αποτελεί μια κυριολεκτική εμβύθιση στο άγνωστο. Πολύ απλά, δεν ξέρουμε τι κάνουμε. Δεν ξέρουμε καν αν κάνουμε τη σωστή ερώτηση μέχρι να πάρουμε το αποτέλεσμα.
Δεύτερον, δεν μαθαίνουν στους φοιτητές πώς να είναι "παραγωγικά χαζοί". Με απλά λόγια: αν δεν νιώθεις βλάκας, σημαίνει ότι δεν προσπαθείς αρκετά.
Και για να ξεκαθαρίσουμε τους όρους: δεν μιλάμε για τη "σχετική βλακεία" του να μην έχεις ανοίξει βιβλίο ενώ οι συμφοιτητές σου αρίστευσαν στις εξετάσεις. Ούτε μιλάμε για ανθρώπους που απλώς δεν έχουν το ταλέντο για τον τομέα τους. Η επιστήμη σε φέρνει αντιμέτωπο με την "απόλυτη βλακεία". Αυτό το είδος βλακείας είναι ένα υπαρξιακό γεγονός, αναπόσπαστο κομμάτι της προσπάθειάς μας να σπρώξουμε την πόρτα του αγνώστου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι προφορικές εξετάσεις των διδακτορικών, όπου η επιτροπή πιέζει τον φοιτητή μέχρι να αρχίσει να λέει λάθος απαντήσεις ή μέχρι να τα παρατήσει και να πει "Δεν ξέρω". Ο σκοπός της εξέτασης δεν είναι να τα βρεις όλα σωστά. Μάλιστα, αν ο φοιτητής απαντήσει σωστά σε όλα, η επιτροπή είναι αυτή που απέτυχε!. Ο πραγματικός σκοπός είναι να δουν πού "σπάει" η γνώση του φοιτητή και αν αυτό συμβαίνει σε αρκετά υψηλό επίπεδο ώστε να είναι έτοιμος να αναλάβει ένα ερευνητικό έργο.
Το δικαίωμα στο να τα θαλασσώνεις
Η "παραγωγική βλακεία" σημαίνει να επιλέγεις συνειδητά να είσαι ανίδεος. Η εστίαση σε σημαντικά ερωτήματα μας φέρνει στην άβολη θέση της άγνοιας. Αλλά αυτή είναι και η ομορφιά της επιστήμης: σου επιτρέπει να παραπατάς, να κάνεις λάθος ξανά και ξανά, και να νιώθεις απολύτως τέλεια με αυτό — αρκεί κάθε φορά να μαθαίνεις κάτι καινούργιο.
Σίγουρα, η μετάβαση από το να μαθαίνεις τι ανακάλυψαν οι άλλοι, στο να κάνεις τις δικές σου ανακαλύψεις, απαιτεί τεράστια συναισθηματική ανθεκτικότητα. Όμως, το τελικό συμπέρασμα είναι μαγικό: Όσο πιο άνετα αρχίσουμε να νιώθουμε με το να είμαστε "βλάκες", τόσο πιο βαθιά θα κολυμπήσουμε στο άγνωστο και τόσο πιο πιθανό είναι να κάνουμε πραγματικά μεγάλες ανακαλύψεις.
Πηγή:
Schwartz, M. A. (2008). *The importance of stupidity in scientific research*. Journal of Cell Science, 121, 1771. (Published by The Company of Biologists 2008).
https://med.virginia.edu/urology/wp-content/uploads/sites/248/2021/08/Schwartz2008stupidity.pdf
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου