Tι είναι «δυνατό» και τι «αναγκαίο»

 Στις 29 Αυγούστου 1970, ο Όσκαρ Μόργκενστερν, ο σπουδαίος οικονομολόγος και συνιδρυτής της Θεωρίας Παιγνίων, κατέγραψε στο προσωπικό του ημερολόγιο μια συζήτηση που θα έμενε στην ιστορία. Ο στενός του φίλος και συνάδελφος στο Πρίνστον, Κουρτ Γκέντελ —ο κορυφαίος ίσως λογικός μαθηματικός του 20ού αιώνα, του οποίου τα Θεωρήματα της Μη Πληρότητας είχαν ανατρέψει τα θεμέλια της επιστήμης— έκρυβε στα συρτάρια του ένα απρόσμενο χειρόγραφο. Επρόκειτο για μια καθαρά μαθηματική απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού.

Ο Γκέντελ είχε συλλάβει τον πυρήνα αυτής της ιδέας ήδη από το 1941, αλλά απέφευγε συστηματικά να μιλήσει γι' αυτήν. Την κράτησε μακριά από τα βλέμματα όλων για σχεδόν τρεις δεκαετίες, επιτρέποντας τελικά στον συνάδελφό του Ντέινα Σκοτ να την αντιγράψει μόλις το 1970, σε μια περίοδο που η υγεία του είχε κλονιστεί και πίστευε πως πέθαινε. Παρόλο που εκείνον τον Αύγουστο είχε εκμυστηρευτεί στον Μόργκενστερν πως είχε πλέον τελειοποιήσει το λογικό του κατασκεύασμα και ένιωθε ικανοποιημένος, ήταν ανένδοτος στο θέμα της δημοσίευσης. Ο λόγος ήταν ενδεικτικός της ιδιοσυγκρασίας του: έτρεμε στην ιδέα πως το κοινό θα παρεξηγούσε τις προθέσεις του. Φοβόταν ότι θα εξέλαμβαναν την εργασία του ως δημόσια ομολογία θρησκευτικής πίστης, ενώ ο ίδιος ξεκαθάριζε ότι επρόκειτο αποκλειστικά για μια αυστηρή άσκηση λογικής διερεύνησης.

Ο Αυστριακός διανοητής δεν είχε σκοπό να κάνει κήρυγμα, αλλά να αναμετρηθεί με έναν από τους αρχαιότερους φιλοσοφικούς γρίφους χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της σύγχρονης επιστήμης. Βασιζόμενος σε παλαιότερα επιχειρήματα του Αγίου Άνσελμου και του Λάιμπνιτς, επιστράτευσε την τροπική λογική —τον κλάδο που εξετάζει μαθηματικά το τι είναι «δυνατό» και τι «αναγκαίο». Ξεκίνησε ορίζοντας τον Θεό με έναν εντελώς αφηρημένο τρόπο: ως μια οντότητα που φέρει κάθε δυνατή θετική ιδιότητα. Προχωρώντας βήμα προς βήμα μέσα από ένα σύστημα αξιωμάτων, κατέληξε στο συμπέρασμα πως, αν η ύπαρξη ενός τέτοιου υπέρτατου όντος είναι έστω και θεωρητικά δυνατή, τότε καθίσταται αυτομάτως και λογικά αναγκαία.

Για τον Γκέντελ, όλο αυτό δεν ήταν μια προσπάθεια προσέγγισης του θείου, αλλά μια συναρπαστική επίδειξη δυνατοτήτων. Ήταν η απόδειξη ότι η ανθρώπινη σκέψη, όταν βασιστεί στους σωστούς κανόνες, μπορεί να δομήσει επιχειρήματα ικανά να αγγίξουν τα πιο άπιαστα ερωτήματα.

Πώς  θα αντιδρούσε η σημερινή επιστημονική κοινότητα αν ένας ερευνητής του δικού του βεληνεκούς δημοσίευε σήμερα μια αντίστοιχη απόδειξη;