Από τη βελόνα του Μπυφόν στα μαστόδοντα του Τζέφερσον

1707 — Γέννηση του Ζωρζ-Λουί Λεκλέρ, Κόμη ντε Μπυφόν

Στις 7 Σεπτεμβρίου 1707 γεννήθηκε ο Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (Ζωρζ-Λουί Λεκλέρ, Κόμης ντε Μπυφόν), ο οποίος πέθανε στις 16 Απριλίου 1788.

Το περίφημο πείραμα της βελόνας του Μπυφόν χρησιμοποιεί τη θεωρία των πιθανοτήτων για την εκτίμηση του αριθμού π. Ο Μπυφόν υπήρξε επίσης από τους πρώτους που εισήγαγαν μεθόδους του απειροστικού λογισμού στη θεωρία πιθανοτήτων.

Ο Μπυφόν ήταν Γάλλος φυσιοδίφης, ο οποίος διατύπωσε μια πρώιμη και ακόμη ατελή θεωρία για τη μεταβολή των ειδών, ενώ υπήρξε από τους πρώτους επιστήμονες που υποστήριξαν ότι η Γη ίσως ήταν πολύ αρχαιότερη από όσο υποδήλωνε η κατά γράμμα ερμηνεία της Βίβλου.

Το 1739 διορίστηκε διευθυντής του Jardin du Roi («Βασιλικού Κήπου») στο Παρίσι, θέση την οποία διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Εκεί εργάστηκε πάνω στο μνημειώδες έργο φυσικής ιστορίας με το οποίο έμελλε να συνδεθεί το όνομά του, το Histoire naturelle, générale et particulière («Φυσική Ιστορία, γενική και ειδική»).

Άρχισε την έκδοση του έργου το 1749 και η συγγραφή του κυριάρχησε στο υπόλοιπο της ζωής του. Τελικά, μαζί με τους συνεργάτες του, το έργο έφτασε τους 44 τόμους και περιλάμβανε μελέτες για τετράποδα, πτηνά, ερπετά και ορυκτά.

Το 1778 ο Μπυφόν υποστήριξε ότι η Γη ήταν αρχικά θερμή και, βασιζόμενος στον ρυθμό ψύξης των σωμάτων, υπολόγισε την ηλικία της σε περίπου 75.000 χρόνια. Θεωρούσε επίσης ότι η ζωή είχε εμφανιστεί περίπου 40.000 χρόνια πριν.

Ο Μπυφόν, ο Τόμας Τζέφερσον και η «εκφυλισμένη» Αμερική

Στο έργο του Notes on the State of Virginia («Σημειώσεις για την Πολιτεία της Βιρτζίνια», 1785), ο Thomas Jefferson υπερασπίστηκε, μεταξύ πολλών άλλων θεμάτων, τη χώρα του απέναντι στους Ευρωπαίους που υποστήριζαν ότι η Αμερική —Βόρεια, Νότια και Κεντρική— ήταν ένας ανθυγιεινός τόπος, με ζώα και φυτά κατώτερα από εκείνα του Παλαιού Κόσμου, ενώ και οι άνθρωποι που κατοικούσαν εκεί θεωρούνταν, σύμφωνα με αυτές τις θεωρίες, σωματικά ασθενέστεροι και «εκφυλισμένοι».

Ο κυριότερος στόχος της κριτικής του Τζέφερσον ήταν ο Ζωρζ-Λουί Λεκλέρ, Κόμης ντε Μπυφόν.

Το μνημειώδες Histoire naturelle, générale et particulière, που γράφτηκε από τον Μπυφόν και τους συνεργάτες του και εκδόθηκε σε 44 τόμους μεταξύ 1749 και 1809, αποτελούσε μια τεράστια σύνθεση γνώσεων σχετικά με τη φυσική ιστορία ολόκληρου του κόσμου.

Ο Μπυφόν δεν είχε επισκεφθεί ποτέ τον Νέο Κόσμο. Αυτό, ωστόσο, δεν τον εμπόδισε να εκφράσει εξαιρετικά αρνητικές απόψεις γι’ αυτόν.

Το 1781, ενώ μαινόταν ακόμη ο Αμερικανικός Πόλεμος της Ανεξαρτησίας, οι βρετανικές δυνάμεις ανάγκασαν τον Τόμας Τζέφερσον να εγκαταλείψει προσωρινά την κατοικία του στο Monticello. Πολιτικά αποδυναμωμένος, αποχώρησε από τη θέση του κυβερνήτη της Βιρτζίνια και αφοσιώθηκε στη συγγραφή.

Αποτέλεσμα ήταν το μοναδικό βιβλίο που εξέδωσε ο ίδιος στη διάρκεια της ζωής του, το Notes on the State of Virginia (1785). Εκεί, μεταξύ πολλών άλλων θεμάτων, υπερασπίστηκε με ιδιαίτερη ένταση την Αμερική απέναντι στις ευρωπαϊκές θεωρίες περί φυσικής και ανθρώπινης κατωτερότητάς της.

Η άμεση πηγή αυτών των ισχυρισμών ήταν η Histoire naturelle, générale et particulière του Μπυφόν και των συνεργατών του.

Προϊόν του πνευματικού κλίματος της εποχής των Γάλλων εγκυκλοπαιδιστών, η Histoire naturelle συγκέντρωνε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών για τη φυσική ιστορία του πλανήτη. Παράλληλα όμως αποτελούσε το μέσο μέσω του οποίου ο Μπυφόν εξέθετε τις θεωρίες του για την ιστορία της Γης και των οργανισμών που την κατοικούσαν.

Μολονότι ο ίδιος δεν είχε ταξιδέψει στην Αμερική, διατύπωσε μια ιδιαίτερα δυσμενή εικόνα γι’ αυτήν.

Η κριτική του είχε σημασία πολύ μεγαλύτερη από την αμφίβολη επιστημονική της αξία. Οι νεοσύστατες Ηνωμένες Πολιτείες ήταν βυθισμένες σε εξωτερικό χρέος, πολεμούσαν μια παγκόσμια υπερδύναμη και εξαρτώνταν σε μεγάλο βαθμό από τη βοήθεια της Γαλλίας και της Ισπανίας. Οτιδήποτε μπορούσε να μειώσει το κύρος και τη διεθνή εικόνα της Αμερικής αποκτούσε άμεσα πολιτική σημασία

Επομένως, κατά τον Τζέφερσον, οι απόψεις του Μπυφόν έπρεπε να αντικρουστούν.

 Το ερωτηματολόγιο που οδήγησε στο βιβλίο του Τζέφερσον

Γραμματέας της γαλλικής αντιπροσωπείας στη Φιλαδέλφεια ήταν ο François, Marquis de Barbé-Marbois. Αργότερα, ως υπουργός Οικονομικών του Ναπολέοντα Α΄, θα συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για την περίφημη Αγορά της Λουιζιάνας.

Η γαλλική κυβέρνηση είχε αναθέσει στον Barbé-Marbois να συγκεντρώσει πληροφορίες σχετικά με τις δεκατρείς αμερικανικές πολιτείες. Εκείνος συνέταξε ένα ερωτηματολόγιο 22 ερωτήσεων.

Ένα αντίγραφο δόθηκε στα τέλη του 1780 στον Joseph Jones, εκπρόσωπο της Βιρτζίνια στο Ηπειρωτικό Κογκρέσο της Φιλαδέλφειας. Ο Jones θεώρησε ότι ο πλέον κατάλληλος άνθρωπος για να απαντήσει ήταν ο Τόμας Τζέφερσον.

Ενώ οι περισσότερες άλλες πολιτείες έστειλαν απαντήσεις λίγων μόνο σελίδων, η απάντηση του Τζέφερσον εξελίχθηκε σε ολόκληρο βιβλίο.

Σε αυτό συμπύκνωσε τις γνώσεις του για την πολιτική και συνταγματική ιστορία της Βιρτζίνια, τη γεωγραφία, την εθνογραφία, αλλά και τη φυσική ιστορία ολόκληρης της χώρας.

Ταυτόχρονα επιχείρησε να αντικρούσει συγκεκριμένες θέσεις της *Histoire naturelle* του Μπυφόν. Χρησιμοποιώντας τις ρητορικές του ικανότητες και πλήθος αριθμητικών και φυσιογνωστικών παραδειγμάτων, προσπάθησε να καταρρίψει τη θεωρία περί αμερικανικής κατωτερότητας.

Η θεωρία του «εκφυλισμού» του Νέου Κόσμου

Ο Μπυφόν δεν ήταν ο πρώτος που υποστήριξε ότι η Αμερική ήταν ένας «εκφυλισμένος» τόπος, και η αντίληψη αυτή δεν βασιζόταν αποκλειστικά στη φυσική ιστορία. Σημαντικό ρόλο έπαιζαν και οι πολιτικές αντιλήψεις της εποχής.

Μια από τις άμεσες πηγές του Μπυφόν ήταν το έργο του Ισπανού αξιωματικού του ναυτικού Don Antonio de Ulloa, Relación histórica del viaje hecho de orden de su Majestad a la América Meridional (1748).

Ο Ulloa υποστήριζε ότι η ανθρώπινη κατάσταση στην Αμερική είχε υποβαθμιστεί εξαιτίας μιας μακράς ιστορίας αποικιοκρατίας, δουλείας, εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων και υποδούλωσης των αυτόχθονων πληθυσμών.

Στο πλαίσιο αυτό θεωρούσε χαρακτηριστική την απουσία των τεράστιων θηλαστικών που υπήρχαν στον Παλαιό Κόσμο, καθώς και την αφθονία επιβλαβών εντόμων και δηλητηριωδών ερπετών.

Ο Μπυφόν, επικεντρώνοντας κυρίως το ενδιαφέρον του στη Βόρεια Αμερική, ανέπτυξε τις παρατηρήσεις αυτές σε μια ευρύτερη θεωρία, στην οποία το κλίμα κατείχε κεντρική θέση.

Στον ένατο τόμο της Histoire naturelle, που δημοσιεύθηκε το 1761, συνέκρινε διάφορα είδη θηλαστικών που υπήρχαν και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

Υποστήριξε ότι οι μορφές των ίδιων ζώων στον Νέο Κόσμο ήταν πάντοτε μικρότερες και ασθενέστερες. Κατά τον ίδιο, ακόμη και τα ευρωπαϊκά οικόσιτα ζώα που μεταφέρονταν στην Αμερική παρουσίαζαν μικρότερη ανάπτυξη.

Ταυτόχρονα ισχυριζόταν ότι τα αυτόχθονα είδη της Αμερικής ήταν πάντοτε μικρότερα από τα αντίστοιχα του Παλαιού Κόσμου. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε ότι το μεγαλύτερο αμερικανικό θηλαστικό ήταν, κατά την αντίληψή του, ο τάπιρος, ζώο πολύ μικρότερο από έναν ελέφαντα.

Οι απόψεις του επεκτείνονταν δυστυχώς και στους αυτόχθονες κατοίκους της Αμερικής. Σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα τους περιέγραφε με όρους που σήμερα αναγνωρίζονται ως εμφανώς ρατσιστικοί και ψευδοεπιστημονικοί, υποστηρίζοντας ότι ήταν σωματικά ασθενέστεροι, λιγότερο ζωτικοί και περισσότερο δειλοί από τους Ευρωπαίους.

 Η απάντηση του Τζέφερσον

Ο Τζέφερσον επιχείρησε να αντικρούσει τις απόψεις του Μπυφόν παραθέτοντας συγκριτικά στοιχεία για το μέγεθος των αμερικανικών και ευρωπαϊκών ζώων.

Για παράδειγμα, ανέφερε:

 την αμερικανική μαύρη αρκούδα με βάρος περίπου 412 λίβρες, έναντι 153 λιβρών για την ευρωπαϊκή αρκούδα,

 τον αμερικανικό κάστορα με βάρος περίπου 45 λίβρες, έναντι 18 λιβρών για τον ευρωπαϊκό.

Ωστόσο, τα αριθμητικά δεδομένα του Τζέφερσον δεν αντέχουν πάντοτε σε αυστηρό επιστημονικό έλεγχο. Για παράδειγμα, υποστήριζε ότι μια αγελάδα στην Αμερική μπορούσε να ζυγίζει 2.500 λίβρες, ενώ στην Ευρώπη μόλις 763 λίβρες.

Ο στόχος του, πάντως, ήταν σαφής: να αποδείξει ότι δεν υπήρχε κάποιος γενικός φυσικός νόμος που έκανε τα ζώα του Νέου Κόσμου μικρότερα ή κατώτερα από εκείνα της Ευρώπης.

Κάποια στιγμή ο Τζέφερσον σχεδίαζε ακόμη και να στείλει στη Γαλλία έναν πλήρη σκελετό μαστόδοντα —ζώου που εκείνη την εποχή συχνά συγχεόταν με το μαμούθ— ώστε να παρουσιάσει στον Μπυφόν μια εντυπωσιακή, χειροπιαστή απόδειξη για το μέγεθος της αμερικανικής πανίδας.

Δεν κατάφερε, ωστόσο, να εξασφαλίσει και να αποστείλει έναν ολόκληρο σκελετό.

Ο Μπυφόν, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, αναθεώρησε ορισμένες από τις προηγούμενες αρνητικές κρίσεις του για τον Νέο Κόσμο.