Stanislaw Ulam: όταν η μαθηματική σκέψη έγινε το πιο αξιόπιστο σημάδι ζωής.

 

  Ένα βράδυ του 1946, ο Πολωνός μαθηματικός Stanislaw Ulam ξύπνησε μέσα στο σκοτάδι του δωματίου του, συντετριμμένος από έναν αφόρητο πονοκέφαλο. Ο κόσμος γύρω του έμοιαζε να έχει χάσει τη σταθερότητά του. Προσπάθησε να τηλεφωνήσει στη σύζυγό του, τη Φρανσουάζ· όμως, όταν άνοιξε το στόμα του, οι λέξεις δεν υπάκουαν. Η γλώσσα του βάραινε, οι φράσεις διαλύονταν πριν ακόμη σχηματιστούν. Δοκίμασε να παρακάμψει τις λέξεις που του ξέφευγαν, να χρησιμοποιήσει συνώνυμα, να στήσει γέφυρες εκεί όπου το μυαλό του έβρισκε κενό — αλλά από τα χείλη του έβγαινε ένας ασυνάρτητος ήχος, ένα άναρθρο σύνολο συλλαβών χωρίς νόημα. Λίγο αργότερα υπέστη σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο. Στο νοσοκομείο ακολούθησαν ημέρες αγωνίας: εγκεφαλογραφήματα, οσφυονωτιαίες παρακεντήσεις, εξετάσεις ατελείωτες. Το εγκεφαλογράφημα ήταν παθολογικό. 

 Ο χειρουργός, ο δρ Ρέινι, δεν δίστασε· αποφάσισε άμεση επέμβαση. Η εγχείρηση αποσυμπίεσε τον εγκέφαλο και, όπως αποδείχθηκε, του έσωσε τη ζωή. Ο Ούλαμ έμεινε σε μετεγχειρητικό κώμα για ημέρες. Όταν τελικά άνοιξε τα μάτια του, οι γιατροί ανακοίνωσαν με ανακούφιση ότι είχε διαφύγει τον κίνδυνο. Ζήτησαν όμως από τη Φρανσουάζ να τον παρακολουθεί προσεκτικά: μήπως παρουσιαζόταν κάποια αλλαγή στην προσωπικότητά του, κάποια σκιά στη σκέψη του. Η διάγνωση μιλούσε για πιθανή ιογενή εγκεφαλίτιδα. Η ομιλία του επανήλθε πλήρως. Κι όμως, μέσα του φωλιάζε ένας φόβος βαθύτερος από τον πόνο: μήπως είχε τρωθεί ο νους του. Για έναν μαθηματικό, αυτό ισοδυναμούσε με απώλεια ταυτότητας. 

 Ένα πρωί ο χειρουργός τον πλησίασε σχεδόν αδιάφορα και τον ρώτησε: — Πόσο κάνει δεκατρία συν οκτώ; Η ερώτηση τον χτύπησε σαν προσβολή. Δεκατρία συν οκτώ; Δεν ήταν η πράξη που τον τρόμαξε· ήταν η υποψία που κρυβόταν πίσω της. Με κόπο έγνεψε. Ο γιατρός συνέχισε: — Και ποια είναι η τετραγωνική ρίζα του 20; Ο Ούλαμ δεν απάντησε αμέσως. Συγκεντρώθηκε. Υπολόγισε εσωτερικά. — Περίπου 4,4. Ο γιατρός σώπασε. Μια στιγμή αιώρησης. Τότε ο Ούλαμ ρώτησε ανήσυχος: — Δεν είναι σωστό; Ο Ρέινι γέλασε, ανακουφισμένος. — Δεν ξέρω. 

 Ήταν η σιωπηλή του ομολογία: ο νους του ασθενούς λειτουργούσε άψογα. Λίγες ημέρες αργότερα, καθώς ο Ούλαμ άγγιζε αφηρημένα τον βαρύ επίδεσμο γύρω από το κεφάλι του, ο γιατρός τον επέπληξε: τα βακτήρια θα μπορούσαν να μολύνουν το τραύμα. Ο Ούλαμ χαμογέλασε αχνά. Θυμήθηκε τη «μέση ελεύθερη διαδρομή» των νετρονίων — μια έννοια από τη φυσική — και ρώτησε αν υπάρχει άραγε και «μέση ελεύθερη διαδρομή» για τα βακτήρια. Ο γιατρός, αντί απάντησης, του διηγήθηκε ένα μάλλον αθυρόστομο ανέκδοτο. Αλλά η ουσία είχε ήδη φανεί: ο μαθηματικός συνέδεε έννοιες, αστειευόταν θεωρητικά, έπαιζε με τις αφαιρέσεις. Ο νους του ήταν ζωντανός. 

 Ανάμεσα στους επισκέπτες που πέρασαν το κατώφλι του νοσοκομείου ήταν και ο Paul Erdős. Ο Έρντος δεν ήταν άνθρωπος των συναισθηματικών διατυπώσεων. Η αγάπη του εκφραζόταν με προβλήματα. Κάθισε δίπλα στο κρεβάτι και, αντί για ευχές, του έθεσε ένα μαθηματικό ερώτημα — κάτι κομψό, από εκείνα που απαιτούν καθαρή σκέψη. Ο Ούλαμ το άκουσε, συνοφρυώθηκε ελαφρά και άρχισε να αναπτύσσει λύση. Η σκέψη του προχωρούσε με ακρίβεια, βήμα το βήμα, σαν να μην είχε μεσολαβήσει καμία άβυσσος. Ο Έρντος τον παρατηρούσε προσεκτικά. Όταν πια βεβαιώθηκε, χαλάρωσε. Ήξερε. Για εκείνους τους ανθρώπους, η ζωή και η σκέψη ήταν αδιαχώριστες. Δεν ανησυχούσαν μόνο αν η καρδιά χτυπά — αλλά αν ο νους δημιουργεί. Και εκεί, σε ένα νοσοκομειακό δωμάτιο, ανάμεσα σε επιδέσμους και ιατρικά όργανα, η μαθηματική σκέψη έγινε το πιο αξιόπιστο σημάδι ζωής.