Υπαρξισμός (ο)

Υπαρξισμός (ο): Φιλοσοφική θεωρία σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος έρχεται στον κόσμο χωρίς προκαθορισμένο σκοπό, χωρίς οδηγίες χρήσης και, κυρίως, χωρίς δυνατότητα επιστροφής στον κατασκευαστή.

Ο Σαρτρ υποστήριζε ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας». Στην Ελλάδα, ωστόσο, προηγούνται η γραφειοκρατία, ο ΑΦΜ και το πιστοποιητικό γέννησης ότι πράγματι υπάρχεις. Το τελευταίο πια  εκδίδεται ηλεκτρονικά, εφόσον προσκομίσεις αυτοπροσώπως τα απαραίτητα δικαιολογητικά.

Ο υπαρξιστής πιστεύει ότι είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος. Ο Έλληνας υπαρξιστής ανακαλύπτει ότι είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος να επιλέξει με ποιον τρόπο θα ξοφλήσει τις υποχρεώσεις του.

Η υπαρξιακή αγωνία, που απασχόλησε γενιές φιλοσόφων, στην Ελλάδα έχει αποκτήσει πρακτική εφαρμογή: αρχίζει την πρώτη του μήνα με το ενοίκιο ή τη δόση του δανείου κορυφώνεται με τον λογαριασμό του ηλεκτρικού ρεύματος και το πέρασμα από το βενζινάδικο και ολοκληρώνεται με την ειδοποίηση της Εφορίας. Ο καλύτερος τρόπος  να αντιληφθεί κανείς το παράλογο της ύπαρξης, χωρίς να χρειαστεί να διαβάσει ούτε μία σελίδα Καμύ.

Ο Σαρτρ έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις επιλογές του. Το ελληνικό Δημόσιο συμφωνεί απολύτως, ιδίως όταν πρόκειται για επιλογές που δεν του επέτρεψε ποτέ να κάνει.

Σύμφωνα με τον υπαρξισμό, η ζωή δεν διαθέτει εκ των προτέρων καθορισμένο νόημα. Ο άνθρωπος οφείλει να το δημιουργήσει μόνος του. Στην ελληνική οικογένεια, αντιθέτως, το νόημα της ζωής έχει αποφασιστεί προτού ακόμη γεννηθείς: θα γίνεις γιατρός, δικηγόρος, μηχανικός ή influencer . Αν επιλέξεις να γίνεις φιλόσοφος, θα αποκτήσεις τουλάχιστον προσωπική εμπειρία της απόγνωσης που μελετάς.

Η μεγαλύτερη αντίφαση του σύγχρονου Έλληνα υπαρξιστή είναι ότι αναζητά την προσωπική του ελευθερία σε μια κοινωνία όπου η μητέρα του εξακολουθεί να τον ρωτά αν φόρεσε ζακέτα, ο εργοδότης του αν μπορεί να μείνει λίγο παραπάνω η γυναίκα του αν θα πάρει και πότε αύξηση και η εφορία αν θα μπεις την ρύθμιση των 120 δόσεων 

Οι θρησκείες υπόσχονται ότι η ζωή έχει κάποιο ανώτερο σχέδιο. Ο υπαρξισμός υποστηρίζει ότι δεν μας δόθηκε κανένα έτοιμο σχέδιο και πρέπει να το κατασκευάσουμε μόνοι μας. Στην Ελλάδα, πάντως, οποιοδήποτε σχέδιο και αν κατασκευάσεις, υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να χρειαστεί τακτοποίηση αυθαιρέτου.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα του υπαρξιστή δεν είναι ότι το Σύμπαν αδιαφορεί για την ύπαρξή του. Είναι ότι η Εφορία ενδιαφέρεται υπερβολικά.

Και ενώ ο Καμύ φανταζόταν τον Σίσυφο ευτυχισμένο, ο Έλληνας Σίσυφος θα έπρεπε πρώτα να εξηγήσει πού βρήκε τον βράχο, αν διαθέτει δίπλωμα σπρωξίματος και άδεια μεταφοράς και γιατί δεν έχει δηλώσει την επαναλαμβανόμενη δραστηριότητά του.

Ο Θρασύβουλας και η ελληνική σχολή του υπαρξισμού

Ωστόσο, πολύ πριν ο υπαρξισμός γίνει αντικείμενο ατελείωτων συζητήσεων στα ελληνικά πανεπιστήμια, ένας ταπεινός σερβιτόρος είχε ήδη συμπυκνώσει ολόκληρη τη φιλοσοφία της ανθρώπινης ματαιότητας σε τέσσερις λέξεις.

Ήταν ο Θρασύβουλας, τον οποίο ενσάρκωσε ο Θανάσης Βέγγος στην ταινία Ο Ατσίδας.

                                       «Όλα είναι ατμός!»

Τόμους ολόκληρους έγραψαν οι υπαρξιστές για το εφήμερο της ανθρώπινης ζωής. Ο Θρασύβουλας χρειάστηκε μία μόνο φράση, κι αυτή ανάμεσα σε δύο παραγγελίες .

Για τον Θρασύβουλα, το χρήμα εξατμίζεται, η δόξα εξαφανίζεται, ο έρωτας περνά και ο άνθρωπος καταλήγει αργά ή γρήγορα στο αναπόφευκτο τέλος του. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη φιλοσοφική κοσμοθεωρία, με το πρόσθετο πλεονέκτημα ότι δεν απαιτεί διδακτορικό, αλλά μόνο μια πετσέτα στον ώμο.

Ο Σαρτρ χρειαζόταν καπνισμένα παρισινά καφέ για να στοχαστεί πάνω στην ανθρώπινη ελευθερία. Ο Θρασύβουλας διέθετε εξοχική ταβέρνα, όπου μπορούσε κανείς να παραγγείλει ρετσίνα και να πληροφορηθεί, εντελώς δωρεάν, ότι πρόκειται κάποτε να πεθάνει.

Και μάλιστα προτού προλάβει να πιει τη ρετσίνα  του.

Αυτή είναι, άλλωστε, η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στον γαλλικό και τον ελληνικό υπαρξισμό: ο Γάλλος φιλόσοφος σου εξηγεί γιατί η ζωή δεν έχει νόημα. Ο Έλληνας ταβερνιάρης σου εξηγεί το ίδιο πράγμα και μετά σε ρωτάει αν θέλεις κι άλλη μια μερίδα παϊδάκια .

Ο Θρασύβουλας, αν ζούσε σήμερα, θα είχε ακόμη περισσότερους λόγους να επιμείνει στη φιλοσοφία του.

Το χρήμα είναι ατμός — εξαφανίζεται από τον τραπεζικό λογαριασμό πριν καν ολοκληρωθεί η ειδοποίηση της μισθοδοσίας.

Η δόξα είναι ατμός — σήμερα είσαι διάσημος στο fb , αύριο σε έχουν ξεχάσει ακόμη και όσοι σου ζητούσαν φωτογραφία.

Η εργασία είναι ατμός — μόνο που οι ώρες εργασίας, σε αντίθεση με τον μισθό, έχουν την ενοχλητική ιδιότητα να μην εξατμίζονται ποτέ.

Οι υποσχέσεις των πολιτικών είναι ατμός — συνήθως μάλιστα παράγονται σε τόσο μεγάλες ποσότητες, ώστε θα μπορούσαν να καλύψουν τις ενεργειακές ανάγκες ολόκληρης της χώρας.

Και η σύνταξη; Αυτή είναι ο πιο ατμός απ' όλους: υπάρχει θεωρητικά, αλλά όσο την πλησιάζεις τόσο απομακρύνεται.

Ο Θρασύβουλας, λοιπόν, δεν ήταν απλώς ένας θυμόσοφος σερβιτόρος. Ήταν ένας ενδελεχής μελετητής της ανθρώπινης ματαιότητας, που είχε καταλάβει κάτι το οποίο οι περισσότεροι φιλόσοφοι δυσκολεύονται να παραδεχτούν: μπορεί όλα να είναι ατμός, αλλά στο τέλος κάποιος πρέπει να πλύνει και τα πιάτα.

Ηπαρξισμός (ο) — Η τελική ελληνική απάντηση

Ελληνική γαστρονομική παραλλαγή του υπαρξισμού, σύμφωνα με την οποία η ύπαρξη προηγείται της ουσίας, αλλά το ήπαρ προηγείται του επιδορπίου.

Οι οπαδοί της θεωρίας υποστηρίζουν ότι η ζωή μπορεί να στερείται αντικειμενικού νοήματος, όμως ένα καλοψημένο μοσχαρίσιο συκώτι με τηγανητές πατάτες και μια παγωμένη μπύρα αποτελούν επαρκείς λόγους για να αναβάλουμε την τελική ετυμηγορία.

Ο Σαρτρ θα μας έλεγε ότι είμαστε υπεύθυνοι για το νόημα που δίνουμε στη ζωή μας.

Ο Καμύ θα μας υπενθύμιζε ότι πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο.

Ο Θρασύβουλας θα κουνούσε το κεφάλι του και θα επέμενε ότι όλα είναι ατμός.

Ο Έλληνας  θα φώναζε στον σερβιτόρο:

«Μάστορα, βάλε άλλη μία μπύρα και φέρε την λυπητερή . Τη ματαιότητα της ύπαρξης την καταλάβαμε. Τη ματαιότητα του μισθού μας θέλουμε να υπολογίσουμε!»

Διότι, τελικά, η τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης δεν είναι ότι ερχόμαστε από το τίποτα και επιστρέφουμε στο τίποτα. Είναι ότι, στο σύντομο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί, πρέπει να πληρώνουμε και ΦΠΑ.

Και μπορεί ο Θρασύβουλας να είχε δίκιο ότι όλα είναι ατμός, αλλά στην ελληνική πραγματικότητα ο ατμός είναι το μόνο πράγμα που ανεβαίνει χωρίς να χρειάζεται κυβερνητική απόφαση.